Οι αγρότες βγήκαν για ακόμα μία χρονιά στους δρόμους και το «αγροτικό ζήτημα» βρέθηκε ξανά στην επικαιρότητα, αποτελώντας μία από τις πλέον διαχρονικές προκλήσεις του ελληνικού κράτους. Το ερώτημα που τίθεται πλέον επιτακτικά, είναι αν το αγροτικό ζήτημα μπορεί πράγματι να αντιμετωπιστεί, ή αν απλώς ανακυκλώνεται με αποσπασματικά μέτρα, όπως αυτά που ανακοινώθηκαν από την κυβέρνηση.
Οι ρίζες του αγροτικού ζητήματος εντοπίζονται ήδη στον 19ο αιώνα. Η διανομή των εθνικών γαιών μετά την απελευθέρωση, η διατήρηση των τσιφλικιών στη Θεσσαλία και η καθυστερημένη αγροτική μεταρρύθμιση, δημιούργησαν έναν αγροτικό πληθυσμό με περιορισμένη πρόσβαση σε πόρους, κεφάλαιο και ασφάλεια. Η εξέγερση του Κιλελέρ αποτέλεσε τομή, αλλά και ένδειξη ότι το πρόβλημα δεν ήταν απλώς οικονομικό· ήταν κοινωνικό και πολιτικό.
Οι δε μεταρρυθμίσεις του Μεσοπολέμου, με τη διανομή γης σε ακτήμονες και πρόσφυγες, έλυσαν σε μεγάλο βαθμό το ιδιοκτησιακό ζήτημα, δημιούργησαν όμως ένα νέο δομικό πρόβλημα: τον έντονο κατακερματισμό της αγροτικής γης. Μικρές, οικογενειακές εκμεταλλεύσεις, χωρίς δυνατότητα επενδύσεων και ανάπτυξης, αποτέλεσαν τη βάση του ελληνικού αγροτικού μοντέλου για δεκαετίες.
Από τη μεταπολεμική ανάπτυξη, στην ΚΑΠ!
Κατόπιν, κατά τη μεταπολεμική περίοδο, η γεωργία δεν εντάχθηκε ποτέ σε ένα συνολικό αναπτυξιακό σχεδιασμό, καθώς αντιμετωπίστηκε κυρίως ως τομέας απασχόλησης και όχι ως δυναμικός κλάδος παραγωγής και εξαγωγών. Επιπλέον, η μαζική αστικοποίηση αποδυνάμωσε την ύπαιθρο, ενώ η έλλειψη επενδύσεων σε υποδομές, εκπαίδευση και οργάνωση της αγοράς, άφησε τη γεωργία ευάλωτη. Ωστόσο, η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ και αργότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση άλλαξε ριζικά το πλαίσιο. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική προσέφερε σημαντικούς πόρους, οι οποίοι όμως –σε μεγάλο βαθμό- χρησιμοποιήθηκαν για εισοδηματική στήριξη και όχι για διαρθρωτική ανασυγκρότηση. Έτσι, δημιουργήθηκε μία γεωργία εξαρτημένη από ενισχύσεις, με περιορισμένη σύνδεση με τις ανάγκες της αγοράς.
Λύνεται, ή ματαιοπονούμε;
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν λύνεται το αγροτικό ζήτημα. Είναι πώς το προσεγγίζουμε. Γιατί αν συνεχίσουμε να το βλέπουμε ως πρόβλημα «ενισχύσεων», «αποζημιώσεων» και «εκτόνωσης διαμαρτυριών», τότε ναι, ματαιοπονούμε. Αν όμως το δούμε ως ζήτημα οργάνωσης εξουσίας στην αγροδιατροφική αλυσίδα, τότε ίσως υπάρχει δρόμος, αλλά πρέπει να πράξουμε τα εξής:
- Να σταματήσουμε να στηρίζουμε τον αγρότη και να αρχίσουμε να στηρίζουμε το αγρόκτημα!
Η πρώτη ριζική αλλαγή είναι εννοιολογική. Η ελληνική Πολιτεία στηρίζει τον αγρότη ως πρόσωπο, όχι την αγροτική εκμετάλλευση ως οικονομική μονάδα. Αυτό είναι λάθος. Οι επιδοτήσεις, οι αποζημιώσεις και τα μέτρα, δίνονται συχνά χωρίς να εξετάζεται αν το αγρόκτημα είναι βιώσιμο, παραγωγικό και προσανατολισμένο στην αγορά. Με βάση αυτήν την προσέγγιση, μπορεί να δημιουργηθεί Εθνικό Μητρώο Βιώσιμων Αγροκτημάτων, το οποίο θα έχει στήριξη μέσω της ΚΑΠ εφόσον καταθέτει επιχειρηματικό σχέδιο 5ετίας, τηρεί στοιχειώδη λογιστικά και αποδεικνύει παραγωγική δραστηριότητα. Επίσης, με την εν λόγω προσέγγιση δεν αποκλείονται οι μικροί παραγωγοί, αλλά θα σταματήσει επιτέλους να επιβραβεύεται η στασιμότητα.
Συνεταιρισμοί αλλιώς, ή καθόλου!
Η λέξη «συνεταιρισμός» στην Ελλάδα είναι μία σχεδόν καμένη έννοια. Όμως, χωρίς συλλογική δράση ο αγρότης θα είναι πάντα έρμαιο στις διαθέσεις των αλυσίδων, των εισαγωγών και των καρτέλ. Όμως, όχι σε άλλους συνεταιρισμούς-σφραγίδες.
- Η πρόταση εδώ είναι ριζοσπαστική:
Υποχρεωτική εμπορική διακίνηση μέσω συλλογικών σχημάτων, για όσους λαμβάνουν βασική ενίσχυση άνω ενός ορίου. Το συλλογικό σχήμα δεν πρέπει να είναι κατ’ ανάγκη συνεταιρισμός· μπορεί να είναι μία αγροτική εταιρεία, ή μία κοινοπραξία.
Αγροτική πολιτική ανά Περιφέρεια!
Η Ελλάδα δεν είναι ενιαίο αγροτικό πεδίο. Άλλο έδαφος και κλίμα έχει η Κρήτη, άλλο η Θεσσαλία, άλλο η Δυτική Μακεδονία, κ.ο.κ. Κι όμως, μέχρι σήμερα η αγροτική πολιτική είναι σχεδόν ίδια σε όλη τη χώρα! Η πρότασή μας είναι να δημιουργηθούν Περιφερειακά Αγροτικά Συμβόλαια, τα οποία θα επιλέγουν προς ανάπτυξη 5-7 στρατηγικά προϊόντα, με βάση περιφερειακούς στόχους –όχι «όλοι βαμβάκι», «όλοι ελιές», ή «όλοι ό,τι επιδοτείται».
Κόστος παραγωγής!
Το κόστος παραγωγής δεν είναι φυσικό φαινόμενο· είναι αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών και κατά συνέπεια μπορούν να παρθούν μέτρα για την ενέργεια, όπως ενεργειακές κοινότητες παραγωγών, ή σταθερό τιμολόγιο για τουλάχιστον μία 5ετία, αλλά και φθηνό κι επαρκές νερό. Ακόμα, η Πολιτεία μπορεί να παρέμβει και να μειώσει το κόστος των λιπασμάτων: Όταν μπορεί και το κάνει στα φάρμακα, μπορεί και στα λιπάσματα! Όσον αφορά την έλλειψη εργατών γης, αυτό το θέμα δεν λύνεται με ευχές, αλλά με μία άλλη, πιο ευέλικτη και χωρίς γραφειοκρατία πολιτική για την μετάκληση εργατών γης από τρίτες χώρες!
Από την παραγωγή στο προϊόν!
Είναι γνωστό ότι η Ελλάδα παράγει αξιόλογα προϊόντα, αλλά δεν πουλά «προϊόν»! Πουλά πρώτη ύλη. Θα πρέπει λοιπόν να ενισχυθούν οι έλεγχοι, ώστε να μη διακινούνται τα προϊόντα μας κατευθείαν από το χωράφι χωρίς συσκευασία και τυποποίηση, με αποτέλεσμα να χάνεται η υπεραξία από τους παραγωγικούς τόπους! Θα πρέπει να γίνει κατανοητό, ότι εάν δεν πουλήσουμε «προϊόν», δεν υπάρχει αγροτικό μέλλον.
Ο αγρότης ως επάγγελμα κύρους!
Αν ο αγρότης παραμείνει κοινωνικά «ο τελευταίος τροχός», ποτέ δεν θα ασχοληθούν νέοι άνθρωποι με την αγροτική παραγωγή! Πρέπει να φτάσουμε στο σημείο ο νέος άνθρωπος να γίνει αγρότης όχι από ανάγκη, αλλά από επιλογή. Η εκπαίδευση, η συμβουλευτική υποστήριξη και η σύνδεση της αγροτικής παραγωγής με την έρευνα, αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για την ανανέωση του κλάδου.
Εγγυημένο εισόδημα για τους νέους αγρότες
Η ηλικιακή ανανέωση του αγροτικού πληθυσμού είναι επιτακτική ανάγκη σε όλη την Ευρώπη –κι αυτό το πρόβλημα βρίσκεται στο τραπέζι των συζητήσεων εν όψει της αναθεώρησης της νέας ΚΑΠ. Για να υπάρξει ηλικιακή αναγέννηση του αγροτικού πληθυσμού, πρέπει οι πόροι που προορίζονται για τους νέους αγρότες να μη δίνονται εφάπαξ, ή με βάση τις επενδύσεις που αυτοί προγραμματίζουν, αλλά σε χρήμα, κάθε μήνα και σε βάθος 5ετίας. Έτσι, ο νέος αγρότης θα έχει ένα εγγυημένο εισόδημα για 5 χρόνια, ώσπου να σταθεί επαγγελματικά στα πόδια του.
Τελικά, λύνεται το αγροτικό ζήτημα;
Το αγροτικό ζήτημα της Ελλάδας δεν είναι άλυτο. Είναι όμως βαθιά σύνθετο και δεν αντιμετωπίζεται με αποσπασματικά μέτρα ή επικοινωνιακές παρεμβάσεις, με επιδόματα, με έκτακτες αποζημιώσεις και με πολιτική διαχείριση της αγανάκτησης. Απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, θεσμική συνέπεια και –κυρίως- σαφή προσανατολισμό προς μία γεωργία παραγωγική, οργανωμένη κι εξωστρεφή. Λύνεται μόνο αν τολμήσουμε να πούμε κάτι απλό, μα και δύσκολο:
- Η γεωργία δεν είναι κοινωνική πολιτική, αλλά είναι στρατηγικός τομέας της οικονομίας μας.
Αν δεν το αποφασίσουμε αυτό, τότε πράγματι ματαιοπονούμε κι απλά κληροδοτούμε το αγροτικό ζήτημα –ακόμα λίγο πιο βαρύ- στην επόμενη γενιά.
Τάκης Ορφανός
takis@froutonea.gr
Εκδότης Περιοδικού Φρουτονέα
